Thứ năm, 27 Tháng 7, 2017 - 19:34

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn: An toàn để bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống

Tạo: 14/07/2017 - 11:33

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn năm nay, hình ảnh ông chủ trâu số 18 Đinh Xuân Hướng bị chính “ông trâu” của mình húc thiệt mạng tại vòng loại lễ hội tràn ngập trên báo chí, mạng xã hội. Rất nhiều ý kiến bày tỏ thương tiếc cho con người bạc mệnh, sinh nghề tử nghiệp nhưng cũng không ít người bày tỏ lo ngại về tính bạo lực của việc chọi trâu.

Vấn đề đặt ra là, làm thế nào để lễ hội chọi trâu Đồ Sơn được tổ chức an toàn, văn minh, phát huy cao nhất những giá trị của văn hóa truyền thống?

Cần phải nói rằng, cái chết của ông Đinh Xuân Hướng là sự cố hy hữu, lần đầu tiên xảy ra trong vòng 28 năm, kể từ khi lễ hội này được khôi phục trở lại. Ngay sau khi sự cố xảy ra, UBND TP Hải Phòng đã khẩn trương chỉ đạo UBND quận Đồ Sơn và các ngành chức năng triển khai các biện pháp rà soát, chấn chỉnh việc tổ chức vòng loại của lễ hội; động viên, thăm hỏi gia đình người đã mất và tiến hành lấy mẫu xét nghiệm 19 “ông trâu” đã đưa vào thi đấu với kết quả 100% mẫu âm tính, không tồn dư với các chất kích thích.

Tiếp đó, ngày 5-7, UBND TP Hải Phòng đã chính thức có báo cáo kết quả công tác rà soát, chấn chỉnh lại lễ hội và đề nghị Bộ VH-TT&DL cho tạm dừng vòng loại, chỉ tổ chức vòng chung kết lễ hội chọi trâu Đồ Sơn vào ngày 9-8 âm lịch, theo như cổ lệ. Đây là động thái tích cực, vừa khẩn trương, nhanh nhạy trong xử lý sự cố với nỗ lực cao nhất, vừa thể hiện tính thận trọng, cầu thị trên tinh thần bảo đảm an toàn, để bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của chính quyền thành phố.

Trở lại với Lễ hội chọi trâu. Đây là một tục lệ đã có từ lâu đời tại vùng biển Đồ Sơn và trong lịch sử tồn tại của mình, nó tạo ra rất nhiều điểm nhấn, nhiều nét khác biệt, biểu hiện của những yếu tố văn hoá giao thoa giữa văn minh lúa nước nông nghiệp với văn hoá vùng ven biển.

Đã có rất nhiều sử liệu nói về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn. Đầu tiên, phải kể đến đôi câu đối: “Hải khẩu hiển hanh thanh, tiên điểu lai thời vân xuất tục/Hùng bàng tiêu thắng địa, kỳ ngưu đáo xứ, ký thành văn” treo tại Đền Nghè, phường Vạn Hương, quận Đồ Sơn. Không biết có phải vì tục chọi trâu, mà Hải Phòng có tới 2 Đền Nghè, chứ không phải một. Ngoài Đền Nghè thờ nữ tướng Lê Chân ở nội thành thì còn có 1 Đền Nghè khác, thờ lục vị tiên công (6 vị thần có công gây dựng, khai khẩn vùng đất Đồ Sơn), với nhiều nghi thức tế lễ tâm linh của lễ hội chọi trâu được tổ chức tại đây. 

Xung quanh Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn cũng tồn tại nhiều hiện tượng lạ của thiên nhiên không dễ gì lý giải. Chẳng hạn, cứ đến ngày chọi 9-8 âm lịch là trời nổi giông gió vần vũ, mưa như trút nước. Nhiều người tin rằng, đó là anh linh của những bậc tiên tổ người Đồ Sơn ra khai thiên lập ấp ngoài bãi biển Trà Cổ (Quảng Ninh) hiện về quê cũ dự hội. 

Rồi quanh chuyện chọn trâu, huấn luyện trâu cũng lạ lùng không kém.

Đôi câu đối treo ở Đền Nghè phường Vạn Hương nêu trên có 4 chữ “kỳ ngưu đáo xứ” - nghĩa là trâu lạ ở nơi khác đến - thì mới chọi hay. Vì vậy, tuyệt đại đa số các ông trâu được dự sới chọi ở Đồ Sơn là các giống trâu ngoài Hải Phòng. Có “ông” đến từ các tỉnh miền núi phía Bắc như Điện Biên, Lai Châu, Hà Giang, Tuyên Quang; từ các tỉnh miền Trung: Hà Tĩnh, Quảng Bình. Thậm chí có “ông” đến từ miền Đông Nam Bộ (hay như ông trâu 18 gây hoạ cho chủ đến từ miền Tây Nam Bộ - nơi đặt bối cảnh bộ phim “Mùa len trâu” nổi tiếng). Chưa kể nhiều ông sang đây bằng… hộ chiếu Lào, Campuchia, Myanmar…

Một chuyện lạ khác là cơ duyên chủ trâu gặp được “ông” trâu. Cứ tan hội chọi trâu năm trước, ăn tết xong, qua rằm tháng giêng năm sau là dân các phường Đồ Sơn đã khăn gói quả mướp lên đường tìm trâu chọi mới. Khi gặp được “ông” trâu ưng ý, bao giờ người mua trâu cũng đưa thêm tiền, xin phép nhờ chủ nhà làm một mâm cỗ cúng. Mâm cỗ cúng ấy có món này món khác tuỳ vùng miền nhưng nhất thiết trên mâm phải có 1 cuộn dây thừng mới.

Chủ trâu mới thắp hương quỳ giữa sân nhà có trâu, khấn rằng: “Chúng con quê ở Đồ Sơn, không quản đường xá trèo đèo lội suối, muôn dặm quan san mới tìm được đến đây, có cơ duyên được gặp “ông”. Nay con xin phép thay thừng mới, rồi “ông con mình” cùng về quê Đồ Sơn để mong giữ nếp xưa dáng cũ, để cùng rạng danh ở chốn trời biển giao hoà”…

Chuyện lạ thứ ba là một chuyện… khó nói. Đó là tục lệ, gần đến ngày chọi, chủ trâu phải “ăn chay nằm mộng”, tuyệt đối không gần gũi vợ để giữ cho cả thể xác và tinh thần của mình được thanh tịnh, chuyên tâm vào việc luyện trâu. Thật ra về khoa học, việc này giúp chủ trâu bảo đảm sức khoẻ huấn luyện trâu, một công việc rất tốn sức, đồng thời cũng tạo niềm tin vào sự may mắn của “ông” trâu trong mùa chọi mới.

Những sự lạ trên, cùng với nhiều yếu tố khác, đã giúp cho hội chọi trâu Đồ Sơn tồn tại cả nghìn năm trước, trải qua muôn vạn biến thiên, thăng trầm, đã được khôi phục và duy trì liên tục suốt 28 năm nay.

Ít ai biết, việc khôi phục lễ hội chọi trâu Đồ Sơn từng được đánh giá là một trong những nét đổi mới đáng kể về văn hoá của cả nước những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ 20. Cũng không phải ngẫu nhiên, chọi trâu Đồ Sơn được vinh danh là 1/15 lễ hội trọng điểm quốc gia, ở một đất nước có đến trên 8.000 lễ hội lớn nhỏ. Nói không quá, chọi trâu Đồ Sơn là một trong số rất ít lễ hội xuất xứ Hải Phòng gây được tiếng vang với bên ngoài.

Ngày 19-7, trả lời phỏng vấn báo chí, TSKH Vũ Minh Giang, Ủy viên Hội đồng di sản văn hoá quốc gia cho rằng: “Văn hoá, điều quan trọng về giá trị của nó là sự đa dạng, chứ không phải là sự “làm tròn”, không thích thì dẹp nó đi. Quan điểm của tôi là ứng xử với văn hoá phải bằng những giải pháp văn hoá, mà văn hoá là thuộc về nhân dân. Vì vậy hãy lắng nghe người dân”.

Vậy người dân Đồ Sơn đã nói gì? Trao đổi với PV Báo ANHP, Phó Chủ tịch UBND quận Đồ Sơn Hoàng Trung Hiếu cho biết, đông đảo người dân địa phương đều có mong muốn là tiếp tục tổ chức vòng chung kết Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn năm 2017. UBND quận khẳng định sẽ rút kinh nghiệm, kiểm tra, rà soát kĩ các sơ sót trong quá trình mua, huấn luyện trâu. Các trường hợp trâu chọi có biểu hiện bất thường sẽ bị loại bỏ, không được tham gia thi đấu.

Tin rằng, với sự vào cuộc tích cực và hết sức nghiêm túc của chính quyền cùng các ngành chức năng của Hải Phòng, rồi đây những bất cập, hạn chế của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn sẽ được chấn chỉnh để lễ hội này được tổ chức tốt hơn với tiêu chí: tuyệt đối an toàn, an ninh để từ đó bảo tồn và phát huy cao nhất các giá trị của văn hóa truyền thống.

Và cũng thông qua đó, góp phần tôn vinh cái hay, cái đẹp, cái độc đáo; tôn vinh bản chất của lễ hội chọi trâu là ca ngợi tinh thần thượng võ, dũng cảm can trường, sẵn sàng đối đầu và vượt qua mọi hiểm nguy, thử thách của những người dân vùng đất “Hải tần phòng thủ”.

THẾ KHOA - THUỶ CHUNG